منوي اصلي
مقالات سایت
· چگونگي طراحي و كاربرد زرقاله
· جمشید کاشانی
· ایران و اختر شناسی در جهان
· شیخ بهایی
· The heritage of ancient Iranian astronomy
· آموزش استرلاب
· شمس الدين محمد خفري
· پژوهشی بر آنتن فضایی تداخل سنج لیزری (LISA)
· بررسی بزرگترین آشکارسازهای تداخل سنج لیزری امواج گرانشی جهان
· چگونگي طراحي و ساخت استرلاب زورقي
· ابزارهاي نجومي رصدخانه مراغه
· چگونگي طراحي و ساخت صفحه ميزان عنكبوت در استرلاب
· چگونگی طراحی و ساخت ربع ساعتی معوجه
· طيف نگاری نجومی و محاسبه سرعت دوران سيارات
· اندازه گيری سرعت چرخش محوری ستاره کرکس
· اندازه گيری سرعت چرخش محوری ستاره دُم شیر
· اندازه گيری سرعت چرخش محوری ستاره جلودار
· اندازه گيری سرعت چرخش محوری ستاره‌ی "بازوی راست"
· کوشیار گیلانی
· اندازه گيری سرعت چرخش محوری ستاره قلب الاسد
· استرلاب، تغییرات و تکامل آن در ایران
· مشاهده ساختار نامتقارن در جو ناهید با استفاده از پردازش تصویر
· نورسنجی ستاره متغیر XZ Dra
· چگونگی طراحی و کاربرد استرلاب مسطری
· تفکیک ستاره از کهکشان با استفاده از پارامتر انتقال به سرخ اجرام در شبکه عصبی چند لایه پرسپترون
· طراحی یک سیستم مبتنی بر شبکه عصبی MLP در تفکیک ستاره از کهکشان با استفاده از پارامتر انتقال به سرخ
· Describing the theory of Earth's rotation by using four kind of astrolabe
موقعيت فعلي ايستگاه فضايي
پیگیری اخبار

ایمیل خود را برای پیگیری اخبار وارد کنید:


تصوير زنده حركت ابرها
استرلاب، تغییرات و تکامل آن در ایران
ابزارهای نجوم قدیم



استرلاب، تغییرات و تکامل آن در ایران



ا. صفایی، دانشگاه کاشان


به نام خداوند گردان سپهر. ابتدا از برگزار کنندگان و شرکت کنندگان در این همایش علمی سپاسگزاری می‌کنم. سخنرانی من با آن چه که دیگر دوستان فرمودند اندکی متفاوت است؛ من صرفاً در مورد کاربرد استرلاب در نجوم صحبت می‌کنم.

استرلاب یکی از مهم ترین ابزارهایی است، که بشر تا به حال ساخته است. استرلاب را باید آینه تمام نمای نجوم دانست. بسیاری از دانشمندان درباره این ابزار حرف زدند و رساله نوشتند. کوشیار رساله‌ای در این مورد دارد و معتقد بود که دقت آن بسیار زیاد و باید در حد دقیقه کمانی باشد. در حالی که کامل‌ترین استرلاب با دقت درجه کمانی طراحی و ساخته می‌شده است.

استرلاب کارکردهای بسیار در گذشته و امروز داشته و دارد. انجام محاسبات مثلثاتی هم در ریاضی و هم مهندسی و همین طور استفاده از آن در جهت یابی و قبله یابی از کاربردهای استرلاب است.

استرلاب(Astrolabe) از «Astro » به معنی ستاره و « labe » به معنی « ترازو » است. برخي آن را ستاره ياب، ترازوی ستاره، مقياس ستاره، آيينه نجوم، جام جمشيد، جام جهان نما و... نيز ناميده‌اند. واژه استرلاب ظاهراً از دو واژة اِستِر يا ستاره در زبانهای هند و اروپايی از جمله ايران و فعل لابيدن که در زبان پارتی به معنی تابيدن است، گرفته شده است. «استر» یا «استرا» واژه ای است که در ایران باستان استفاده می شده و نام همسر خشایار شاه نیز بوده است. «لاب» یا «لابیدن» در زبان پارتی به معنی تابیدن بوده است. برای یافتن این معنی می‌توانید به فرهنگ معین مراجعه کنید. به هر حال این واژه چه ایرانی باشد چه نباشد به نظر من باید با حروف فارسی به شکل استرلاب یعنی با « ت » ایرانی و « س» نوشته شود.

اين ابزار شامل بخشي براي اندازه‌گيري پارامترهاي نجومي يا هندسي بوده و در بخش ديگر مي‌توان پارامترهاي اندازه‌گيري شده را تجزيه و تحليل كرده و نتايج بسيار جالب و كاربردي از آن به دست آورد. به عبارت ديگر مي‌توان آن را يك كامپيوتر آنالوگ چند منظوره دانست كه داده‌هاي مورد نياز را مي‌توان به وسيله خود استرلاب اندازه‌گيري نمود. بنابراين شايد به جرات بتوان گفت از بسياري از ابزارهاي كنوني تكامل يافته‌تر است.

در «قوی قریلگان قلعه» در منطقه خوارزم و قرقیزستان فعلی بنایی است که گفته می‌شود مربوط به نجوم بوده. البته این گفته کاملا تأیید شده نیست. اگر این گفته تایید شود،د اولین سرنخ ها در بارۀ استرلاب در منطقه خوارزم پیدا شده است . بعد از آن نشانه های استرلاب در الواح گلی بابلی یافت شده که نقشه آسمان تابستانی است؛ سپس استرلاب «آنتیکدرا» را داریم که بیش از 2000 سال قدمت دارد و خیلی مشخص نیست که مربوط به همان منطقه است یا از جای دیگری به آن مکان آورده شده.

جالب است بدانید که استرلاب آنتیکدرا اولین ابزاری است که در آن چرخ دنده به کار رفته است. بعد از آن یک بازه زمانی بزرگ استفاده از چرچدنده در ابزارها خبری نیست تا این که استرلاب «راشد ابری اصفهانی» را داریم که همان چرخ دنده ها با همان ساختار برای تعیین شکل ظاهری ماه و موقعیت ماه نسبت به خورشید در آن به کار رفته است. در کتاب استیعاب ابو ریحان از «حقه القمر» صحبت شده که برای تعیین موقعیت نسبی ماه و خورشید ، مقابله ، تثلیث ، تربیع ، تسدیس و ... از آن استفاده می شده است. بعدها در ساعت های ستاره‌ای ساختار همان «حقه القمر» را به شکل بسیار ساده‌تر به کار برده‌اند. با این ابزار می‌توانیم زمان را در شب تعیین کنیم. ما ساعت آفتابی را برای تعیین زمان در طول روز داریم و ساعت ستاره‌ای برای تشخیص زمان در شب به کار می‌رفته است. در حالی که استرلاب هر دوی آن ها را داشته. در مورد این که استرلاب چه طور به وجود آمده این توضیح را بدهم که وقتی به آسمان نگاه می‌کنیم، به نظر می‌رسد در یک کره با شعاع بسیار زیاد هستیم که آن را کره سماوی می‌نامند. تصویر آن را روی یک کره کوچک ترسیم می‌کنند. همچنین شبکه‌ای از دوایر ارتفاع و دوایر سمت برای یک ناظر در عرض جغرافیایی مشخص ترسیم می‌کنند. چرخش کره آسمان وابسته به ستارگان، نسبت به افق ناظر در استرلاب شبیه‌سازی می‌شود. در استرلاب مسطح کره آسمان تسطیح شده، ابعاد آن از سه بعد به دو بعد کاهش داده می‌شود. بنابراین نقشه آسمان و شبکه خطوط سمت و ارتفاع را تسطیح کرده از انطباق آن در محاسبات نجومی استفاده می‌کنند. البته ماکت کرۀ سماوی و استرلاب کروی با هم متفاوتند. معمول‌ترین و رایج‌ترین استرلاب، استرلاب مسطح بسیط است. نمونه‌های زیادی از آن برجای مانده است. استرلاب ساخته شخصی با امضای عبدالعلی نمونه‌ای از آنها است که در موزه آستان قدس نگه‌داری می‌شود.

از نظر ساختاری استرلابها به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند. استرلاب کروی، استرلاب مسطح و استرلاب خطی این سه دسته را تشکیل می‌دهند. در استرلاب کروی نقشه آسمان و شبکه دوایر سمت و ارتفاع در سه بعد طراحی و ساخته می‌شود. نمونه‌ای از این استرلاب مربوط به منطقه ایران پیدا شده که دارای شبکیه یا کره عنکبوتی است. به این نوع استرلاب کروی ذی‌عنکبوت گفته می‌شود. بیشترین تنوع و تعداد در استرلابهای مسطح مشاهده می‌شود. بیش از پنجاه نوع استرلاب مسطح در نجوم قدیم به کار برده می‌شده است. استرلاب خطی نیز نوع سوم از استرلاب است که به آن عصای توسی یا عصای موسی هم می‌گویند. البته مخترع آن شرف‌الدین توسی بوده و با خواجه نصیرالدین توسی فرق می‌کند. تاکنون دو نمونه استرلاب خطی از جنس فلز برنج ساخته‌ام.

شبکه خطوط سمت و ارتفاع برای یک عرض جغرافیایی طراحی می‌شود. بنابراین برای افزایش گستره کاربرد استرلاب صفحات بیشتری برای آن می‌ساخته‌اند. در بعضی از استرلابها صفحه‌ای به نام صفحه آفاقی ساخته می‌شده که گستره وسیعی از عرضهای جغرافیایی را پوشش می‌داده است. ابن نقاش زرقالی نیز در آندلس استرلاب «زرقاله» را ساخته که برای تمام عرض‌های جغرافیایی قابل استفاده است اما کاربرد آن دشوارتر از استرلاب مسطح بسیط است.

گاهی از این ابزار برای بیان نظریات بشر در مورد جهان استفاده شده است؛ مثل نظریه حرکت وضعی زمین که در کتاب جهان دانش به آ اشاره شده است. این مطلب در کتاب استیعاب ابوریحان نیز وجود دارد که در نسخۀ خطی مجلس به شماره 3959 قابل دسترسی است. ابوریحان در این کتاب ساختار چند استرلاب که توسط ابوسعید سجزی بر اساس حرکت وضعی طراحی شده، تشریح کرده است. استرلاب «زورقی» و استرلاب «مسطری» دو نوع از این ابزارها است که نمونه‌هایی از این ابزارها را ساخته‌ام. در استرلاب زورقی و استرلاب مسطری ستاره ها ثابتند و افق ناظر می‌چرخد .

از استرلاب برای جهت یابی هم استفاده می‌شده‌است. استرلاب «مُسَمَّت» یعنی استرلابی که خطوط سمت در صفحات آن ترسیم شده باشد، در جهت‌یابی کاربرد دارد. همچنین در پشت بعضی از استرلابها در ربع سمت منحنی‌هایی برای تشخیص سمت قبله برای تعدادی از شهرها رسم می‌شده است. برای نمونه در استرلاب شاه عباس ثانی کار برد قبله‌یابی برای تعدادی از شهرهای مهم ایران لحاظ گردیده است.

سنجش زمان در گذشته بسیار مهم و دشوار بوده است. استرلاب یکی از ابزارهایی است که برای زمان سنجی از آن استفاده شده است. در ایران باستان شب یا روز را به سه پاس تقسیم می‌کردند و مراد شان از این که می‌گفتند پاسی از شب گذشته، یعنی یک سوم از شب گذشته است. یک چهارم هر پاس برابر یک ساعت مُعوَجه است. تعیین زمان بر اساس ساعات معوجه یا ساعات مستویه(ساعاتی که امروزه هم استفاده می‌شود) به چند روش با استرلاب انجام می‌شده است. تعیین اوقات شرعی از دیگر موارد استفاده استرلاب بوده. گاهی منحنی‌هایی برای تعیین اوقات شرعی نیز در صفحات یا پشت استرلابها ترسیم می‌شده است.

یکی دیگر از کاربردهای استرلاب، کاربردهای تنجیم یا همان اختربینی و احکام نجومی است. در پشت بیشتر استرلابها در قسمت ربع ظل اصابع و ظل اقدام جدولهایی با کاربرد تنجیم نگاشته می‌شده است. در استرلابی که مربوط به مظفرالدین شاه است بسیار کامل بوده و از استرلاب های خاص دنیا به شمار می‌رود به کاربرد تنجیم پرداخته شده. دستگاه مختصات تسعییر یا مطرح الشعایی یک دستگاه مختصات استفاده شده در استرلاب است. در ایران برای بعضی از استرلابها صفحه یا صفحات تسییر نیز ساخته می‌شده است. اما در اروپا استرلاب‌هایی صرفا برای اختربینی ساخته شده که ساختارش همان دستگاه مختصات مطرح‌الشعایی است.

در گذشته کمتر اشاره شده که ابزاری را بطور مداوم تنظیم یا به اصطلاح امروزی کالیبره کنند.اما استرلاب از ابزارهایی است که روشهای تنظیم آن در بسیاری از رساله‌های استرلاب از جمله رساله کوشیار گیلانی تشریح شده است. حتی برای تنظیمات آن صفحۀ خاصی به نام «میزان عنکبوت» طراحی شده که شبکه‌ای از دستگاه مختصات دایره البروجی بوده که مکان ستارگان را بر روی صفحه عنکبوتی استرلاب تنظیم می‌کرده‌اند.

از استرلاب برای ساخت بسیاری از ابزارها الگو برداری شده است. متأسفانه امروزه در ایران به طور حاشیه‌ای به این ابزار پرداخته‌اند. در ربع ها که بخش بسیار مهمی از ابزارهای نجومی به حساب می‌آید(ربع سینوسی، ربع ساعتی و ... ) از استرلاب الگو برداری شده. دوربین‌های نقشه برداری امروزی و سمت‌یابها از این دسته‌اند.

از جمله کسانی که کوشیده تا دامنه‌ کاربردهای استرلاب را افزایش دهد ابوسعید سجزی است که استرلاب هایی به نام «مُسَرطَن»، «شقایقی»، «آسی» و غیره طراحی می‌کند که دامنه کاربرد را در منطقه آسمان تغییر میدهد.


مقاله فوق در روز دوشنبه 5 اسفند ا1392 در همایش میراث علمی کوشیار گیلانی در تهران ارائه گردید.



نشانی اینترنتی متن سخنرانی در وبسایت مرکز پژوهشی میراث مکتوب



http://www.mirasmaktoob.ir/d.asp?id=12511








کلمات کليدي : استرلاب نجوم ایران

© کپی رایت توسط : رصدخانه دانشگاه کاشان (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .

نوشته شده در تاریخ : 18 فروردين ماه ، 1393 (2391 مشاهده)

[ بازگشت ]
  

PHPNuke Farsi [MT Edition] Project By PHPNuke.ir
مدت زمان ایجاد صفحه : 0.19 ثانیه